ΑΠΟ ΤΗ ΔΙΥΛΙΣΗ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ ΣΤΙΣ ΣΠΑΝΙΕΣ ΓΑΙΕΣ: ΤΟ ΝΕΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ BOTTLENECK ΠΟΥ Η ΔΥΣΗ ΑΡΓΗΣΕ ΝΑ ΑΝΤΙΛΗΦΘΕΙ

Το πρόσφατο άρθρο με τίτλο «Το πρόβλημα δεν είναι πλέον το πετρέλαιο αλλά η διύλιση» (εδώ: https://www.kathimerini.gr/economy/international/564358489/to-provlima-den-einai-pleon-to-petrelaio-alla-i-diylisi/) αναδεικνύει μια θεμελιώδη παράμετρο της σύγχρονης ενεργειακής (γεω)πολιτικής: η πραγματική ισχύς δεν βρίσκεται μόνο στον έλεγχο της πρώτης ύλης, αλλά κυρίως στον έλεγχο της κατεργασίας και της μεταποίησης. Στον έλεγχο της αλυσίδας αξίας.

Η περίπτωση του πετρελαίου αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα.

Εάν κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα μία και μόνο χώρα είχε αποκτήσει τον έλεγχο όχι μόνο των κοιτασμάτων πετρελαίου αλλά και της παγκόσμιας διύλισης, τότε η ενεργειακή εξάρτηση της Δύσης θα είχε λάβει εντελώς διαφορετικές διαστάσεις. Ακόμη και οι μεγαλύτεροι παραγωγοί αργού πετρελαίου θα παρέμεναν ευάλωτοι, εφόσον δεν διέθεταν τη δυνατότητα μετατροπής της πρώτης ύλης σε τελικό ενεργειακό προϊόν.

Αυτό ακριβώς είναι το στρατηγικό μάθημα που πρέπει να εφαρμοστεί σήμερα στις σπάνιες γαίες.

Ήδη από το 2021 είχε επισημανθεί ότι το κρίσιμο πρόβλημα των σπάνιων γαιών δεν είναι μόνο η εξόρυξη, αλλά κυρίως το downstream, δηλαδή η τελική κατεργασία και παραγωγή των υλικών που απαιτούν οι σύγχρονες τεχνολογίες.

Η λογική ήταν απλή: εάν η Δύση εξαρτιόταν για έναν αιώνα από μία μόνο χώρα για τη διύλιση του πετρελαίου, το πρόβλημα θα θεωρούνταν τεράστιο. Ωστόσο, μια αντίστοιχη εξάρτηση δημιουργήθηκε στις σπάνιες γαίες, όπου η Κίνα απέκτησε κυρίαρχη θέση στο πιο κρίσιμο στάδιο της αλυσίδας αξίας.

Η επισήμανση αυτή επαναδιατυπώθηκε και το 2024 σε ανάλυση του υπογράφοντος στο energia.gr (εδώ: https://www.energia.gr/article/215291/spanies-gaies-to-pekino-gnorizei-poly-kala-na-paizei-to-paignio-heiragoghshs-ton-timon) για τον τρόπο με τον οποίο το Πεκίνο χρησιμοποιεί τις σπάνιες γαίες ως «οπλικό σύστημα» εναντίον της Δύσης. 

Η Κίνα δεν χρειάζεται να ελέγχει αποκλειστικά όλα τα κοιτάσματα σπάνιων γαιών του πλανήτη για να διαθέτει στρατηγικό πλεονέκτημα. Αρκεί να ελέγχει το κρίσιμο σημείο συμφόρησης (bottleneck) της αλυσίδας: την επεξεργασία.

Αυτό είναι το στοιχείο που διαφοροποιεί τις σπάνιες γαίες από πολλές άλλες πρώτες ύλες. Η εξόρυξη είναι μόνο το πρώτο βήμα. Ακολουθούν πολύπλοκες διαδικασίες διαχωρισμού, καθαρισμού και μετατροπής σε υλικά κατάλληλα για βιομηχανική χρήση. Σε αυτά τα στάδια δημιουργείται η πραγματική αξία και εκεί βρίσκεται σήμερα η μεγαλύτερη εξάρτηση της Δύσης.

Η πράσινη μετάβαση βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην υπόθεση ότι η τεχνολογική πρόοδος και οι παγκόσμιες αγορές θα εξασφάλιζαν απρόσκοπτα την πρόσβαση στα απαραίτητα υλικά. Όμως οι αλυσίδες εφοδιασμού δεν είναι ουδέτερες. 

Αποτελούν πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ κρατών. Η περίπτωση των σπάνιων γαιών αποδεικνύει ότι μια χώρα μπορεί να διαθέτει ενεργειακή ή τεχνολογική ισχύ όχι επειδή κατέχει όλες τις πρώτες ύλες, αλλά επειδή ελέγχει το σημείο από το οποίο περνούν όλοι οι υπόλοιποι. Όπως τα στενά του Ορμούζ...

Η Δύση βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με την ανάγκη να δημιουργήσει ξανά βιομηχανικές δυνατότητες που είχαν εγκαταλειφθεί. Η διαφοροποίηση των προμηθευτών πρώτων υλών είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Απαιτούνται επενδύσεις σε εγκαταστάσεις επεξεργασίας, τεχνογνωσία και παραγωγικές αλυσίδες.

Το δίδαγμα από το πετρέλαιο είναι σαφές: η ασφάλεια δεν εξασφαλίζεται όταν ελέγχεις μόνο την πηγή. Εξασφαλίζεται όταν ελέγχεις ολόκληρη την αλυσίδα, από την πρώτη ύλη μέχρι το τελικό προϊόν.

Στις σπάνιες γαίες, η Δύση άργησε να αντιληφθεί ότι το πραγματικό στρατηγικό ζήτημα δεν ήταν μόνο ποιος έχει τα κοιτάσματα, αλλά ποιος έχει τη «διύλιση» του 21ου αιώνα.

Tου Δρ. Σωτήρη Καμενόπουλου

* Ο δρ Σωτήρης Καμενόπουλος είναι PhD της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης

Πηγή: energia.gr